احــمد نبـــاتی
«إنما ولیکُم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یُقیمونَ الصلاه و یؤتون الزکاه و هُم راکعون».[۱]
همانا ولی شما خدا و رسول او و کسانی هستند که ایمان آورده، نماز بر پا می-دارند و در حال رکوع زکات می دهند. 
در بسیاری از کتب اسلامی و منابع اهل سنت، روایات متعددی ناظر بر این که آیه ی فوق در شأن علی (علیه السلام) نازل شده، نقل گردیده که در برخی از آنها به مسأله ی بخشیدن انگشتر، در حال رکوع اشاره شده و در برخی دیگر، تنها به نزول آیه-ی شریفه در حق علی (علیه السلام) بسنده شده است.
در میان کتب معروف اهل سنت، بیش از سی کتاب یافت می شود که در میان آنها این حدیث نقل شده که از جمله ی آنها می توان این کتب را نام برد:
محبّ الدین طَبَری در ذخار العُقبی صفحه ی ۸۸     سیوطی در لباب النقول صفحه ی ۹۰    طبری در تفسیر طبری صفحه ی ۱۶۵   رازی    فخر رازی در تفسیر کبیر ذیل آیه ی مذکور

انما ولیکم الله و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یؤتون الزکوه و هم راکعون »
« ولی شما تنها خدا و رسول او و کسانیکه ایمان آورده اند؛ همان کسانی که نماز را بر پا می دارند و در حال رکوع نماز زکات می پردازند، می‎باشند.» (مائده / آیه۵۵)
طبق نظر شیعه این آیه مقام ولایت را منحصرا از آن خدا و پیامبرش و امام علی (ع) می داند و در شان علی (ع) نازل شده. هنگامی که فقیری به مسجد النبی آمد و از مسلمانان طلب کمک کرد و هیچ کس به فقیر کمک نکرد مگر حضرت علی بن ابیطالب (ع) که در حال رکوع نماز، انگشتری خود را به فقیر بخشید. و بنابر این مراد از " الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یوتون الزکاه و هم راکعون" علی (ع) است و لذا این آیه بر ولایت آن حضرت دلالت دارد.
لیکن علماء اهل سنت چنین تفسیری از آیه شریفه را قبول نداشته و هر یک به شکلی ایراداتی بر آن وارد کرده اند. در این نوشتار بر آنیم تا اهم این اشکالات را مطرح کرده و پاسخ گوییم:
اشکال اول: " انما " دلالت بر حصر ندارد .

درباره واقعه غدیر و اهمیّت این روز، آیاتى از قرآن نازل شده است. پیش از خطبه غدیر این آیه نازل شد:
(یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ);۱

اى پیامبر! آن چه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده است، (به مردم) ابلاغ کن; و اگر چنین نکنى، رسالت خدا را انجام نداده اى.
آن گاه که پیامبر خدا صلى اللّه علیه وآله خطبه را به پایان رساند، این آیه کریمه فرو فرستاده شد:
(اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الاْسْلامَ دیناً);۲
امروز دین شما را به حدّ کمال رسانده و نعمت را بر شما تمام کردم و آیین اسلام را برایتان برگزیدم.
هنگامى که خطبه غدیر پایان یافت و مسأله بیعت با امیر مؤمنان على علیه السلام به طور جدّى مطرح شد، عربى درخواست عذاب نمود و این آیه درباره او نازل شد:
(سَأَلَ سائِلٌ بِعَذاب واقِع);۳
درخواست کننده اى تقاضاى وقوع عذابى نمود.

در این نوشته در پی آنیم که تمامی توجیهات و عذرهای اهل سنت در نپذیرفتن حدیث غدیر به عنوان یکی از نصوص امامت و خلافت بلافصل علی(ع) را بررسی کنیم و منصفانه به قضاوت بنشینیم که آیا این حدیث چنانکه شیعه مدعی است دلیل خلافت علی(ع) است یا نه؟
در ابتدای بحث شایسته است این نکته را یادآور شویم که اگر دانشمندان همه فِرق با پذیرفتن اصل اساسی وحدت، درباره مسائل اصلی یا فرعی، اعتقادی یا فقهی به بحث علمی بپردازند، نه تنها دلها از یکدیگر گریزان نمی شود، بلکه به همدیگر نزدیک خواهد شد و این یکی از راههای صحیح تقریب بین مذاهب اسلامی است.
اینک گزارش کوتاهی از چند کتاب روایی درباره حدیث غدیر بیان می کنیم و سپس به بحث درباره حدیث و بیان نظریات و نقد آنها می پردازیم. امام احمد حنبل در «مسند»ش آورده است:

نوشته ای که در پیش روی دارید فهرستی است از کتبی که واقعه شورانگیز و سرنوشت ساز غدیر را ثبت کرده و به شرح آن , همت گماشته اند. این فهرست , با تلاش و همت والای برادر فاضل , جناب آقای ابوالحسن علوی تنظیم و برای چاپ , دراختیار مجله گذاشته شده است .
پس از رحلت رسول گرامی اسلام , حوادثی بزرگ , تلخ و شیرین , برای امت اسلام و مسلمانان , به وقوع پیوست . جنگها, صلحها و... پیش آمد, قبایل و گروههای بسیاری برای اظهاراسلام و یا آشنائی با دین جدید به سوی پیامبر[ص] شتافتنداما دراین میان , هیچ حادثه ای مهمتر و سازنده تر و به تعبیری انقلابی تراز واقعه غدیر و تعیین جانشین ,از سوی پیامبر بزرگوار, نبود. پیشوای دلسوزامت اسلام , پس از پیروزی در برابر گردنکشان قریش ,اینک نگران رهبری امت اسلام , پس از خودش ,است زیرا می بیند پس از رحلتش , شب تاریک است و بیم موج و گرداب هائل .از سویی بیم دارد که اگر وصی و جانشین خویش را به مردم معرفی کند بداندیشان توطئه کنند.

در این نوشته در پى آنیم که تمامى توجیهات و عذرهاى اهل سنت در نپذیرفتن حدیث غدیر به عنوان یکى از نصوص امامت و خلافت بلافصل على(ع) را بررسى کنیم و منصفانه به قضاوت بنشینیم که آیا این حدیث چنانکه شیعه مدعى است دلیل خلافت على(ع) است یا نه؟
در ابتداى بحث شایسته است این نکته را یادآور شویم که اگر دانشمندان همه فِرق با پذیرفتن اصل اساسى وحدت، درباره مسائل اصلى یا فرعى، اعتقادى یا فقهى به بحث علمى بپردازند، نه تنها دلها از یکدیگر گریزان نمى شود، بلکه به همدیگر نزدیک خواهد شد و این یکى از راههاى صحیح تقریب بین مذاهب اسلامى است.
اینک گزارش کوتاهى از چند کتاب روایى درباره حدیث غدیر بیان مى کنیم و سپس به بحث درباره حدیث و بیان نظریات و نقد آنها مى پردازیم. امام احمد حنبل در «مسند»ش آورده است:
حدثنا عبداللّه، حدثنى ابى، ثنا عفان، ثنا حماد بن سلمه، أنا على بن زید، عن عدى بن ثابت، عن البراء بن عازب، قال: کنّا مع رسول اللّه ـ صلى اللّه علیه وآله ـ فى سفر فنزلنا بغدیر خم فنودى فینا: الصلاه جامعه، وکسح لرسول اللّه ـ صلى اللّه علیه وآله ـ تحت شجرتین فصلى الظهر واخذ بید علىٍ ـ رضى اللّه عنه ـ فقال: ألستم تعلمون انى اولى بکل مؤمن من نفسه؟ قالوا: بلى، قال فأخذ بید علی فقال: من کنت مولاه فعلىّ مولاه اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه. قال فلقیه عمر بعد ذلک فقال له: هنیئاً یا ابن ابى طالب اصبحت وأمسیت مولى کل مؤمن و مؤمنه؛۱
 

منابع و اسناد واقعه غدیر یا بخش هایی از آن در کتب اهل سنت

• با توجه به اینکه در تمامی منابع معتبر شیعه واقعه غدیر به طور کامل همراه با وقایع قبل و اتفاقات بعد از آن ذکر شده است از ذکر منابع شیعه در زمینه سند واقعه غدیر خودداری کرده و صرفا منابع اهل سنت را ذکر کردیم.
• برای جستجوی بیشتر می توانید به کتاب" الغدیر" علامه امینی مراجعه کنید.
۱. اخبار اصفهان: ج۱ص۱۰۷و۲۳۵.ج۲ص۲۲۷.
۲. اخبارالدول وآثارالاول:ص۱۰۲.
۳. أربعین الهروی:ص۱۲.
۴. أرجح المطالب:ص۳۶و۵۶ و۵۸ و۶۷ و۲۰۳ و۳۳۸ و۳۳۹ و۳۸۹ و۵۸۱-۵۴۵ و۶۸۱ .
۵. الارشاد: ص۴۲۰.
۶. أسباب النزول:ص۱۳۵.
۷. أسد الغابه:ج۱ص۳۰۸و۳۶۷.ج۲ص۲۳۳.ج۳ص۹۲و۹۳و۲۷۴و۳۰۷و۳۲۱.ج۴ص۲۸.ج۵ص۶و۲۰۵و۲۰۸.
۸. الامامه و السیاسه:ج۱ ص۱۰۹.

بررسی سندی روایت «علیٌ ولی کل مؤمن بعدی» از منظر اهل سنت

طرح شبهه :روایت «هو ولی کل مؤمن بعدی» یکی از روایاتی است که امامت امیر مؤمنان علیه السلام را ثابت می‌کند و با سند های صحیح در کتاب‌های اهل سنت نقل شده است ، اما از آنجایی که توسط عده ای انتقاداتی به آن وارد شده  ما در این مقاله درصدد پاسخگویی به این شبهات و انتقادات برآمدیم از جمله : ابن تیمیه در باره این روایت می‌گوید : قوله « هو ولی کل مؤمن بعدی » کذب على رسول الله صلى الله علیه و سلم

این حدیث از پیامبر خدا (ص) که فرمود : « علی ولی هر مؤمنی بعد از من است » دروغی است که به رسول خدا (ص) نست داده شده است .
ابن تیمیه ، أحمد بن عبد الحلیم الحرانی ، ، متوفای ۷۲۸،  منهاج السنه النبویه ، ج ۷ ص ۳۹۱، دار النشر : مؤسسه قرطبه - ۱۴۰۶ ، الطبعه : الأولى ،
مبارکفوری (متوفای۱۳۵۳هـ) نیز می‌ نویسد:

پاسخ به ادعاهای مبارکفوری

در آغاز ، ذکر این نکته لازم است که این حدیث از رسول خدا (ص) ، به گونه‌های متنوعی در منابع دست اول اهل‌سنت ، منعکس شده است که در ذیل نمونه‌هایی از آن را ذکر می‌کنیم :
۱- «علیٌ ولی کل مؤمن بعدی»

الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار ، اسم المؤلف:  أبو بکر عبد الله بن محمد بن أبی شیبه الکوفی الوفاه: ۲۳۵ ، ج ۶ ص ۳۷۲ ،  دار النشر : مکتبه الرشد - الریاض - ۱۴۰۹ ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : کمال یوسف الحوت
۲-     « هو ولی کل مؤمن من بعدی »
مسند أحمد بن حنبل ، اسم المؤلف:  أحمد بن حنبل أبو عبدالله الشیبانی الوفاه: ۲۴۱ ، ج ۴ ص ۴۳۷، دار النشر : مؤسسه قرطبه - مصر
۳-     « انت ولی کل مؤمن بعدی »
الطیالسی ، سلیمان بن داود أبو داود الفارسی البصری ، مسند أبی داود الطیالسی ، متوفای ۲۰۴،ج ۱ ص ۳۶۰ ح ۲۷۵۲، دار النشر : دار المعرفه - بیروت
۴-     « أنت ولی کل مؤمن بعدی و مؤمنه »

بررسی حدیث ثقلین در خطبه غدیر و نقش آن در اثبات امامت

طرح شبهه :ابن تیمیه حرانی در منهاج السنه می‌نویسد :
والذی رواه مسلم انه بغدیر خم قال إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله فذکر کتاب الله وحض علیه ثم قال وعثرتی أهل بیتی أذکرکم الله فی أهل بیتی ثلاثا وهذا مما انفرد به مسلم ولم یروه البخاری وقد رواه الترمذی وزاد فیه وانهما لن یفترقا حتى یردا علی الحوض

وقد طعن غیر واحد من الحفاظ فی هذه الزیاده وقال إنها لیست من الحدیث والذین اعتقدوا صحتها قالوا: إنما یدل على أن مجموع العتره الذین هم بنو هاشم لا یتفقون على ضلاله وهذا قاله طائفه من أهل السنه وهو من أجوبه القاضی أبی یعلى وغیره
والحدیث الذی فی مسلم إذا کان النبی * قد قاله فلیس فیه إلا الوصیه باتباع کتاب الله وهذا أمر قد تقدمت الوصیه به فی حجه الوداع قبل ذلک وهو لم یأمر باتباع العتره لکن قال أذکرکم الله فی أهل بیتی وتذکیر الأمه بهم یقتضی أن یذکروا ما تقدم الأمر به قبل ذلک من إعطائهم حقوقهم والامتناع من ظلمهم وهذا أمر قد تقدم بیانه قبل غدیر خم
فعلم انه لم یکن فی غدیر خم أمر یشرع نزل إذ ذاک لا فی حق علی ولا غیره لا إمامته ولا غیرها

دلالت حدیث غدیر بر ولایت امام علی علیه السلام

حدیث غدیر از احادیثی است که تواتر آن را بزرگان و دانشمندان علم رجال و حدیث اهل سنت تأیید کرده‌اند ؛ بنابراین نمی‌توان در اصل صدور آن تردید کرد که ما این مطلب در مقاله «تواتر حدیث غدیر از دیدگاه اهل سنت» به صورت کامل بررسی کرده‌ایم ؛ اما این که منظور رسول خدا صلی الله علیه وآله از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» ولایت و امامت امیر مؤمنان علیه السلام بوده و یا صرف محبت و دوستی آن حضرت ، بحثی است اساسی که از گذشته تاریخ به شکلی مستمر بین مورّخان ، محدثان و متکلمان شیعه و سنی جریان داشته و دارد

شیعیان با پیروی از خاندان رسول خدا صلوات الله علیهم اجمعین ، بر این عقیده هستند که طبق آیه مبارکه بلاغ ، رسول خدا صلی الله علیه وآله مأمور بود که ولایت و امارت امیر مؤمنان علیه السلام را به تمامی مسلمانان ابلاغ نماید . آن حضرت نیز بنا بر وظیفه‌ای که داشت ، با بلیغ‌ترین و صریح‌ترین کلمات ، این وظیفه مهم را به انجام رساند ؛ اما از آن طرف پیروان مکتب خلفا معتقدند که هدف رسول خدا صلی الله علیه وآله فقط و فقط محبت و دوستی آن حضرت بوده و جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» نمی‌تواند ولایت و امامت علی علیه السلام را ثابت کند ؛ زیرا کلمه «مولی» هیچگاه به معنای «اولی» نمی‌آید .

استنباط امامت از حدیث غدیر ، از دیدگاه علمای اهل سنت

برخی از علمای اهل سنت که با دیده انصاف به حدیث غدیر نگریسته‌اند ، بر این مطلب تصریح کرده‌اند که مراد رسول خدا صلی الله علیه وآله از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» امامت و خلافت امیر مؤمنان علیه السلام بوده است

سخنان چهار تن از آنان را در ذیل می خوانید :
۱ . أبو حامد غزالی :
وی در کتاب سرّ العالمین می‌نویسد :
واجمع الجماهیر على متن الحدیث من خطبته فی یوم عید یزحم باتفاق الجمیع وهو یقول : « من کنت مولاه فعلی مولاه » فقال عمر بخ بخ یا أبا الحسن لقد أصبحت مولای ومولى کل مولى فهذا تسلیم ورضى وتحکیم ثم بعد هذا غلب الهوى تحب الریاسه وحمل عمود الخلافه وعقود النبوه وخفقان الهوى فی قعقعه الرایات واشتباک ازدحام الخیول وفتح الأمصار وسقاهم کأس الهوى فعادوا إلى الخلاف الأول : فنبذوه وراء ظهورهم واشتروا به ثمناً قلیلا .
از خطبه‌های رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) خطبه غدیر خم است که همه مسلمانان بر متن آن اتفاق دارند . رسول خدا فرمود : هر کس من مولا و سرپرست او هستم ، علی مولا و سرپرست او است . عمر پس از این فرمایش رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به علی (علیه السلام) این گونه تبریک گفت :  «مبارک، مبارک ، ای ابوالحسن ، تو اکنون مولا و رهبر من و هر مولای دیگری هستی.»

شواهدی محکم بر اراده ولایت از حدیث غدیر

درست است که از کلمه مولی معانی مختلفی اراده و استفاده شده است ؛ اما با توجه به قرائن مقامیه و مقالیه‌ای که در کلام آن حضرت وجود دارد ، برای اهل انصاف جای تردید نمی‌گذارد که مراد از کلمه مولی ، ولایت و اولویت آن حضرت به تصرف در امور مسلمانان بوده نه صرف محبت و دوستی ، و شواهدی قوی آن را تایید می‌کند

شاهد اول : مقارنه ولایت رسول خدا و ولایت امیر مؤمنان علیها السلام :
رسول خدا صلی الله علیه وآله قبل از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» از مردم اقرار گرفت که آیا من از خود شما به شما سزاوارتر نیستم ؟ «ألست أولی بکم من انفسکم» . وقتی همه مردم سخن آن حضرت را تصدیق کردند ، بلا فاصله بعد از آن فرمود : پس هرکس من مولای او هستم ، علی نیز مولای او است .
بسیاری از روایات غدیر که از طریق اهل سنت نقل شده ، جمله «الست أولی بالمؤمنین من انفسهم» را به همراه دارد که ما در مقاله «تواتر حدیث غدیر» به این روایات اشاره و صحت آن‌ها را ثابت کرده‌ایم . ولی در این جا فقط به شش روایت بسنده می‌کنیم :
۱ . در روایت ابن ماجه آمده است که آن حضرت فرمود :
فقال أَلَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ من أَنْفُسِهِمْ قالوا بَلَى قال أَلَسْتُ أَوْلَى بِکُلِّ مُؤْمِنٍ من نَفْسِهِ قالوا بَلَى قال فَهَذَا وَلِیُّ من أنا مَوْلَاهُ ... .
فرمود: آیا من از جان مؤمنان به آنان بر تر نیستم؟ گفتند: آری چنین است، فرمود: آیا من نسبت به هر مؤمنی بر جان او برتر نیستم؟ گفتند: آری چنین است، فرمود: این علی رهبر و سر پرست هر کسی است که من مولای او هستم.....

تواتر حدیث غدیر از دیدگاه دانشمندان اهل سنت

حدیث غدیر ، برترین دلیل شیعه بر ولایت امیر مؤمنان علیه السلام است که با سند‌های صحیح و به صورت متواتر از طریق شیعه و سنی نقل شده است ؛ اما در عین حال برخی از علمای اهل سنت که اعتراف به چنین مطلبی برایشان ناگوار و پذیرش چنین حقیقتی سخت بوده ، چشمان خود را بسته و صحت آن را زیر سؤال برده‌اند

از جمله ابن حزم اندلسی ظاهری که با دفاع از ابن ملجم مرادی ، عداوت خود با امیر مؤمنان علیه السلام را علنی کرده است ، در کتاب الفصل خود می‌نویسد :
وأما من کنت مولاه فعلى مولاه فلا یصح من طریق الثقات أصلاً .
حدیث: من کنت مولاه... به هیچ وجه از طریق افراد ثقه تایید نشده است.

پاسخ : پیش از پاسخ به پرسش، ذکر چند مقدمه لازم است:
۱. اسلام، مکتبى جامع و جاوید است و براى تمام شؤون زندگى انسان، از ساده ترین مسائل مثل خوردن و خوابیدن تا عالى ترین آنها مانند مبدأ و معاد، دستور و برنامه دارد.
چنین مکتبى امکان ندارد در موضوع مهم رهبرى و امامت و تعیین جانشین براى پیامبر(صلى الله علیه وآله) سکوت اختیار کرده باشد و انتخاب چنین منصبى را آن هم در آن اوضاع حساس و شرایط ناهماهنگى میان گروه هاى تازه مسلمان به عهده انسان هاى معمولى گذاشته باشد.

۲. امام و خلیفه پیامبر(صلى الله علیه وآله) عهده دار تمام وظایف آن حضرت، غیر از دریافت وحى، است; چون که در غیر این صورت، نیابت و خلافت صدق نمى کند.
بخشى از وظایف امام عبارت است از: تبیین مفاهیم قرآن;[۱] بیان احکام شرعى و مسایل جدید; تربیت افراد جامعه; واسطه فیض الهى; برقرارى عدل و امنیت; حفظ مسلمانان از تفرقه; حفظ معارف الهى از تحریف و نابودى.
بنابراین، اداره حکومت فقط گوشه اى از وظایف خلیفه و جانشین پیامبر اکرم(صلى الله علیه